domingo, 15 de octubre de 2017

ARGUÍS, CHARRANDO S'ENTIENDE A CHENT: UNA BERDAT LLITERAL


O monizipio d'Arguis tenió n’ a primabera de 2016 l’ esclarazión ofizial de zona d'empleigo istorico predominant d'a luenga aragonesa propia d'o Pirineu e Prepirineu.


Pablo FerrerLaura UrangaArguís15/10/2017 Eraldo  d'Aragon.
                                                             
Miguel Ángel Sanvicente ye funzionario en Uesca e conzejal de CHA n’Arguis. En marz de 2016 promobió a mozión ta que s’esclarase o lugar como zona d'utilización istorica predominant d'a luenga aragonesa propia d'as arias pirenenca  e prepirenenca. Miguel Ángel a ras suyas radizes en Bentué de Rasal, pedanía d'o lugar d’Arguis, a nueu kilómetros d'a capeza d'o mesmo.
A conoixenzia d'a luenga aragonesa en a zona ye per alto d'a meya: o 13%, concretament, extranchers incluius. Sanvicente matiza o guarismo. "Conoixer e charrar no ye ro mesmo, pro s'antoxa innegable que n’ a zona s'emlpegan de traza corrient muitas parolas aragonesas. En casa asinas estió, encara que m'educoron prencipalment en castellán; a mía familia paterna ye de Bentué, y a mía mai yera d'Ibirque, un despoblau zircan ta Samiánigo, a 1.300 metros d'altaria que s’en resto uedo n’os sixanta e ye en ruina. Io me fue ta estudear a Madrit a os qatorce anyos; estando asti me die quenta que muitos companyers me demanaban a cada inte qué bi eba dito. Quan diciba cosetas d’a traza de “azolle” u “astral”, per eixemplo, prexinaba que no yera cosa raro, e ros castiellans no eban sentiu nunca ixes emplegos. Maguer n’as bals de Feito, Ansó u a Ribagorza, con una coszienzia platera d'estar charrando unatra coseta, en l'aria prepirenenca beyebanos lo nueso como un charrar normal".
Particularidatz en a zona, como ras meigas en Galicia, as bi a. Bozes como “vienetemé”, “dámene” u “m’en boi” bi a plateras similitutz con o franzés, estan abituals. Miguel Ángel s'apasiona en repasar-las, con l'entusiasmo d'un filólocho que, per zircumstancias d'a bida, transitó por puestos academicos muit esferents. "Yo estudié un bachiller superior laboral en incheniería de telecomunicazions en Madrit, pero no remate ne e torné a Uesca, an estudié Machisterio. Aprebé unas oposzions en l'Instituto Nacional de Previsión, i estudié quatro anyos de Dreito ya con fillos adoleszents. O tema d'as luengas me tocaba per radiz, l'aragonés amaneixeba en os míos libros de cheografía como dialeuto, e charramos de plena epoca franquista; quan s’eslegalizó o Consello d'a Fabla, formé part d'a primera chunta direutiva. Y filolóchicamente carrando, no ye un dialeuto, sino una luenga".
Apolitiqueos, no pas!
Una d'as preocupazions de Miguel Ángel a ra ora de consolidar a suya iniciatiba cultural yera que s'asociase a una determinata ideolochía, con a subsiguient deriba politica. "Dengún discute por a identificación d'una gastronomía local, u un folclor concreto, pro a luenga sí ye obchecto de polemica, tot e que simplament forma parte d'o nuestro patrimonio cultural; no bi aberba d'estar arma arrojadiza, sino ferramienta d'unión. En Arguis se beyó asinas: dengún metió problemas, e bi a chent de quantos partius en o pleno. Reserba sí bi abió, platero: bi a chent que diz que l'aragonés no sirbe de muito, e que mas balerba aprender l'anglés a o mesmo tiempo que o espanyol. Sí, siert,  encara que tiengo comprobato que os que fan fa a l'aragonés por “poco util” no emplegan tampo muit bien o castiellán e posiblement l’Angles. E no bi a nacionalismo en la ideya, sino europeísmo. Conviene no mezclar as cosetas, ride.
Con a esclaración obtenita, caleba un pon clabe: o desembolique d'a mida. Miguel Ángel reconoixe que a estau taso. "Entre poco e garra. a presión d'os fablants no ye gran, e dende alto bi a un poquet de basemia, perque? siamos realistas: no bi aberba muitos funzionarios que acullisen de buen grau que benisen belún a fer chestions oficials en aragonés. No se fa suficient glosa de feguras como a de mosén Rafael Andolz, qui recullio dende Jaca 30.000 bozes aragonesas.E teniemos a Lorenzo Cebollero, d'Arguis, que murió l'anyo pasau; escribió quantas obras muit bonicas en aragonés".

Luzes i uembras.
Miguel Ángel tiene labia t’abordar a questión prenzipal d'o diya, qualidat que corriche i ampla en charrar d'as bondats d'o lugar e d'o que sobre e falta en a suya pedanía. "Semos a o costau de Uesca, entri montanyas, con o pantan a ros nuesos pietz, construzón clasica chunto a obra nueba funzional reabilitada. No cal mercar brenca, ya s’en conoixe de sobra. En Bentué, que ye un puesto pantestico, bi a trenta casas, e l'hibierno pasau ya no adurmió dengún allá. A ganadería estensiva, no i bi ahai agro, ni cobertura de mobil. Son afers complicaus de cambear, e si bi ese chent chobvena, qualques mayors podrían quedar".
O municipio, por sierto,a r a suya conduta de celebridatz. En Bentué de Rasal vivió muito tiempo Reichel Pardo, autualment establida en o lugar d'Arguis chunto a o suyo novio. l'achent forestal se fazió popular per a suya partizipazión en o “reality show” de RTVE “Masterchef 4”.
O Mayestro d'Arguis y o suyo famoso retablo de San Miguel, que ye en o Museo d'o Prado
O mayestro d'Arguis estió un pintor anonimo d'o sieglo XV, clamau asinas per l'historiador norteamericán Chandler R. Post. De formazión flamenca, a suya opra mes famosa ye  ro retablo de San Miguel (1440?) que adornó dica 1869 as paretz d'a ilesia parroquial d'Arguis. O carauter aragonés d'o suyo autor ye espiellaton’ a rudeza d'os tipos, con propensión a ra caricatura, y en a riqueza y brillantez d'os atavíos. Se le atribuye amás, a o mesmo autor, o retablito de Santa Ana present en o Museu d'a Colegiata d'Alquézar. O retablo de San Michel estió lebaut’o Museo Arqueolochico Nazional per l'archivero Paulino Savirón y Estevan, seguindo lo recau d'o meinistro de Fomento; enriquió a colezión d'Arte Meyeval d'o centro. En 1920 pasó a o Museo d'o Prado, an hue se conserba con o numbro d'inbentario 1332. O critico d'arte Elías Tormo estió un d'os grans admiradors d'o retablo, dica o cabo de considerar-lo una pieza sola en Aragón; plegó a atribuyir a o mayestro d'Arguis a condición d’empizipiator  d'o Bosco qui pentaría uns dezenios dimpués.
As amotocicletas tamién son ta l'ibierno, i leban quatro dezenios bisitando o lugar.
L’Amoto Club Monrepós de Saragosa a n’ Arguis un d'os suyos destins predileutos. De feito, os días 16 y 17 d'abiento celebrarán quaranta e quatro edizions d'a suya colla ibiernal  amotera en Arguis, a mas antiga d'el qual se celebran n’ Espanya. Dende 1946, Arguis se convirtió en una escala tecnica predileuta ta minchar u adormir: en os anyos sixanta plegó a existir un cubillar exclusiu t’amotoristas, pioner en Espania: o Moto Cubillar Santo Cristóbal. Arguis tamién estió eszenario de rallies de regularidat en amoto n’os quaranta, cinquanta e sixanta, amén d'o Trial d'Arguis. En la marcha ibiernal s'a feito tradizión l'amors de guegos con magras pasau e pan de fogaza serviu per o restaurant a Foz. Dezcenas d’amotoristas espaniols e europeus arriban a ro puesto, con un lema grabau a fog: “Patria d'án benimos e an peren tornamos”.N’ a web d'o club, www.monrepos.es, s'ubrirá a inscrizión d'iste anyo o proximo mierques 18 d'otubre. a reunión ye estrictament reservata t’amotozicletas de dos ruedas e sidecars. a resta de beiclos, incluius triziclos e cuadriziclos, no estan autorizaus. Solament se puet trayer o que l’amoto pueta cargar.


OS IMPRESCINDIBLES

Lorenzo Cebollero
Iste arguisano, fallecido en 2016, publicó en 2010 o libro ·”A bida n’a montanya”, que costa de quasi 6.000 bersos en fabla aragonesa n’ o qual describe as costumbres, treballos e birollas que bivio de choben n’Arguis, o suyo lugar.

O Puey de l'Aliga
A ruta d'ascenso dende Arguis suposa zinco kilómetros, con un esnibel de 700 metros e minima dificultat, encara que exiche un ben estau fisico. Dende a cima, l’abista d'o Perineo zentral estan impresionants.

Una badina con istoria

L'embalse d'Arguis se fazió a debantadera en 1704 i estió recrecito en l'anyo 1929; ye o mas antigo n’empleigo de tot l’Aragón. Aprofita ras auguas de l'Isuela,a una amplaria de 18 ectarias e una capazidat de 3 ectómetros cubicos.

No hay comentarios:

Publicar un comentario